Hejt ze strony szkolnych kolegów może dotknąć każdego dziecka. Choć jako rodzice często zwracamy dużą uwagę na to, aby wybrać odpowiednią szkołę, nie jesteśmy w stanie przewidzieć, czy w tym miejscu nie będzie przemocy rówieśniczej czy mowy nienawiści. Ważne jednak, abyśmy wiedzieli jak reagować, jak rozmawiać z dzieckiem i gdzie szukać pomocy.
Hejt w szkole mojego syna
Z hejtem w szkole niestety i my się spotkaliśmy. Co prawda nie bezpośrednio, bo nie mój syn był ofiarą, ale był w centrum wydarzeń. Dużo na ten temat rozmawialiśmy w domu, odbyły się pogadanki i warsztaty w szkole, spotkania z rodzicami i psychologiem. Czy to coś da? Zobaczymy we wrześniu.
Cała sytuacja jednak sprawiła, że rozmawiając z synem tak naprawdę nie miałam pojęcia, co mu doradzić, oprócz tego, żeby reagował, starał się pomóc koledze czy koleżance, który jest obiektem hejtu, zgłosił to nauczycielowi. Postanowiłam poprosić o poradę doświadczoną psycholożkę – Alicję Niewęgłowską, która jest też psychoterapeutką i certyfikowaną trenerką Familylab. Pracuje z rodzicami w zakresie trudności związanych z rolą rodzicielską czy ciążą. Poniżej przeczytacie artykuł jej autorstwa. Zapraszam!
Czym jest hejt i jakie ma skutki w szkole?
Samo słowo hejt odnosi się przede wszystkim do form cyberprzemocy czyli np. ośmieszania, obrażania czy poniżania kogoś w internecie. Cyfrowy świat, który daje poczucie anonimowości często bywa zachętą dla osób, które w tej formie próbują rozładować swoją frustrację, oczerniając innych i krzywdząc ich w ten sposób.
Hejtem w języku potocznym obecnie nazywamy również przemoc w realnym świecie np. wyśmiewanie czy przykre komentarze.
Bardzo często hejt dotyka środowiska szkolnego, w internecie hejtują się dzieci z tej samej klasy, z tej samej szkoły, a czasem uczniowie hejtują nauczycieli. Bez względu w czyim kierunku pojawia się ta forma przemocy, będzie wpływała na dobrostan psychiczny tej osoby, a także na jej relacje z innymi ludźmi.
Czym jest hejt wśród dzieci?
Przemoc psychiczna czy fizyczna wśród dzieci i młodzieży niestety istniała zawsze. Kiedyś, w czasach bez internetu, miała formy obgadywania, szturchania czy zabierania plecaków. Bywało tak, że jedna osoba się czymś wyróżniała np. nosiła okulary, miała zawsze dobre stopnie, czy wręcz przeciwnie, nauka nie przychodziła jej łatwo – i stawała się ofiarą. Dziś, wraz z rozwojem internetu przemoc, przybiera inny charakter. Co ważne, przeniesienie przemocy do internetu, utrudnia jej zauważenie czy kontrolowanie przez rodziców i nauczycieli. Internet daje poczucie “niewidzialności”, nawet jeśli młodzież rozmawia wśród swoich znajomych.
Co ważne, nierzadko już uczniowie pierwszych klas szkoły podstawowej mają dostęp do smartfonów, w tym do różnych internetowych komunikatorów, na których klasy tworzą swoje grupy. Choć intencja ich zakładania jest bardzo dobra – chcą być ze sobą w kontakcie, przekazywać sobie informacje – to bywa też tak, że pojawiają się tam niewłaściwe treści, często mające charakter cyberprzemocy.
Może zaczynać się niewinnie, np. powstaje nowa grupa “bez Ani, Kasi, Marcina”. Dzieci, kogoś nie lubią i decydują się na stworzenie miejsca na rozmowy bez tych osób. Wydaje się, że to nic strasznego, a tymczasem to już pierwszy krok do hejtu. Na grupie mogą pojawić się komentarze “dobrze, że jej tu nie ma”, “a widzieliście w co była dziś ubrana”, “hahaha ale on jest debilem”.
Innym razem ktoś zrobić zdjęcie tej osoby, przerabia je i opublikuje w zamkniętej konwersacji. Kilkanaście czy kilkadziesiąt osób je zobaczy, być może będzie się dobrze bawić, ktoś to zdjęcie zapisze, ktoś może opublikuje gdzieś jeszcze.
Jakie są formy hejtu w szkole?
Skala hejtu może bardzo szybko rosnąć i przybierać różne formy, wszystkie bardzo krzywdzące.
Cyberprzemoc to nie tylko ośmieszanie i komentarze na klasowych grupach, to także wszelka agresja słowna np.:
- wyzywanie na forach internetowych,
- umieszczanie tam obraźliwych komentarzy,
- publikowanie ich na profilach innej osoby w mediach społecznościowych,
- publikowanie przerobionych lub ośmieszających zdjęć czy filmów.
Hejtem będzie także:
- ujawnianie czyichś sekretów,
- podszywanie się pod kogoś np. przez włamanie na konto czy szantażowanie,
- wykluczanie kogoś z grupy znajomych,
- tworzenie i publikowanie fałszywych zdjęć o charakterze seksualnym,
- mowa nienawiści czyli wypowiedzi, które rozpowszechniają ksenofobię, antysemityzm czy inne formy nienawiści oparte na nietolerancji,
- publikowanie intymnych zdjęć bez zgody osoby, która na nim występuje,
- szantażowanie i groźby dotyczące publikacji prywatnych informacji.
Jakie są konsekwencje hejtu dla ofiar?
Przemoc w internecie nie jest ograniczona w czasie, zawsze zostaje jakiś ślad – internet nie zapomina. A to z kolei, przekłada się na to, że jej konsekwencje są trudne do naprawienia i długotrwałe. Co czuje osoba, która doświadcza hejtu? Najczęściej szuka winny w sobie, zastanawia się co zrobiła nie tak, czemu to właśnie ją to spotkało. Ma też ogromne poczucie wstydu. Może doświadczać smutku, poczucia osamotnienia, bezsilności, lęku czy złości. Może jej także towarzyszyć uczucie odrzucenia, a także obawa, że świadkowie hejtu dołączą do osób, które hejtują. Taka osoba może mieć obniżone poczucie własnej wartości a nawet myśli samobójcze.
Długotrwałe doświadczania przemocy mogą doprowadzić do poważnych konsekwencji psychologicznych np. obniżonego nastroju, depresji, samookaleczania czy podejmowania prób samobójczych.
Jak nauczyciele mogą przeciwdziałać hejtowi?
Rodzice i nauczyciele mają szansę odgrywać kluczową rolę w przeciwdziałaniu hejtowi w szkole. Zdarza się jednak, że opiekunowie nie wiedzą, co dzieci robią w internecie, nie zdają sobie sprawy z tego, czy ich dziecko ma kontakt z niewłaściwymi treściami i cyberprzemocą. Niekiedy także bagatelizują problemy, o których mówią im dzieci.
Jak wynika jednak z badań, prawie 40 procent młodzieży doświadczyło wyzywania w internecie, a ośmieszania i poniżania w formie on-line doświadcza aż co czwarty nastolatek! Jak wskazuje raport z badania, to dziewczęta częściej niz chłopcy doświadczają przemocy.
Co zatem mogą zrobić nauczyciele, aby przeciwdziałać hejtowi?
Przede wszystkim warto, aby zdobywali wiedzę na temat zjawiska. Jeśli spojrzymy na dane, które mówią o tym, jak wiele dzieci i młodzieży doświadcza hejtu, to bardzo wysoce prawdopodobne jest to, że ten problem dotyka także uczniów szkoły czy klasy, w której pracuje dany nauczyciel. Zarówno rodzice jak i nauczyciele często nie nadążają za tym, co robią dzieci w internecie, co jest zrozumiałe, jednocześnie to, co warto zrobić, to rozmawiać z podopiecznymi, a przede wszystkim ich słuchać. To właśnie od nich możemy dowiedzieć się bardzo dużo, ale aby tak było musimy wyjść z pozycji “rodzic i nauczyciel wie lepiej”, a wejść w pozycję “opowiedz mi o tym, bo nie mam o tym pojęcia”.
Co jeszcze?
Na pewno warto, aby rodzice i nauczyciele byli też dobrym przykładem dla dzieci i młodzieży. Z rozwagą korzystali z internetu, z uważnością decydowali o tym, co publikują lub komentują, ale przede wszystkim, żeby pokazywali, że nie trzeba nudy zabijać ekranem. Niestety bywa tak, że podczas zastępstw w szkole, nauczyciel, który ma opiekować się klasą, pozwala uczniom na korzystanie z internetu, a sam wykonuje inną pracę. Taka postawa niestety kształtuje i wspiera złe nawyki.
Jakie metody mogą stosować nauczyciele?
Warto, aby nauczyciel stawiał na profilaktykę. Może to być rozmowa z uczniami np. podczas zajęć z wychowawcą. Co ważne, nie chodzi jednak o to, aby był to wykład. Dużo lepiej jeśli wychowawca czy opiekun zaangażuje dzieci. Możemy podzielić dzieci na grupy i poprosić, aby każda grupa przygotowała i zaprezentowała klasie element zjawiska hejtu oraz tego jak sobie z nim radzić, czy jak mu przeciwdziałać. Warto poprosić, aby uczniowie np. nagrali film, zrobili przedstawienie czy plakaty. Poszczególne grupy mogą prezentować w różnych, kreatywnych formach odpowiedzi np. na pytania:
- Jakie są formy hejtu?
- Jak czuje się i co myśli osoba, która doświadcza przemocy?
- Co myśli osoba, która stosuje hejt?
- Jak czuje się i co myśli osoba, która jest świadkiem hejtu wobec kolegi czy koleżanki?
- Gdzie szukać pomocy w przypadku doświadczania lub obserwowania hejtu?
- Jak rozmawiać z kolegą/koleżanką, która jest doznaje przemocy?
Nauczyciele mogą także skorzystać z gotowych planów czy scenariuszy lekcji udostępnianych przez organizacje pozarządowe, które wspierają opiekunów w przeciwdziałaniu przemocy np. Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę.
Innym sposobem może być również rozmowa z uczniami np. o przeczytanym artykule czy raporcie dotyczącym zjawiska hejtu. Można w trakcie lekcji zorganizować w grupach burzę mózgów, podczas których uczniowie mogą np. wymieniać przykłady hejtu czy sposoby radzenia sobie z nimi. Będzie to okazja do tego, aby zobaczyć, co wiedzą uczniowie, czego nie wiedzą i pomóc im w uzupełnianiu informacji na temat zjawiska.
Kiedy problem hejtu pojawi się w klasie i do nauczyciela zgłosi się uczeń, bardzo ważne jest, aby go wysłuchać i mu uwierzyć. To duża oznaka zaufania, jeśli uczeń wybiera nauczyciela, by opowiedzieć mu o tym, czego doświadcza. Warto docenić ten gest i zapytać, czego od nas potrzebuje dziecko, i w porozumieniu z nim podjąć działania interwencyjne np. rozmowa z rodzicami dziecka, rozmowa z dyrekcją czy psychologiem szkolnym.
Co więcej, rozmawiając z dzieckiem warto zadbać o warunki do rozmowy m.in. o to, aby była to rozmowa na osobności, a także o to, aby nikt jej nie przerywał oraz aby zapewnić dziecku tyle czasu ile potrzebuje.
Najważniejsze jest jednak to, aby nauczyciel, który chce podjąć działania, o wszystkim rozmawiał z dzieckiem.
Jak rozmawiać z dzieckiem o hejcie?
Przede wszystkim najważniejsza jest profilaktyka – w myśl zasady lepiej zapobiegać niż leczyć. Kiedy rodzice decydują się wprowadzić dziecko w cyfrowy świat i dają mu do niego dostęp, mogą zacząć od rozmowy dotyczącej bezpieczeństwa w sieci oraz zagrożeń, z którymi dziecko może się tam spotkać. Warto ustalić zasady dotyczące korzystania z telefonu, z internetu i komunikatorów. Wprowadzajmy dziecko w świat bezpiecznej i konstruktywnej komunikacji, szczególnie, kiedy zaczyna się kontaktować z rówieśnikami. Można opowiedzieć dziecku o zjawisku hejtu, podać przykłady i wyjaśnić dlaczego jest to bardzo krzywdzące, a także opowiedzieć o tym jak reagować. Starajmy się nie straszyć dziecka, ale rozmawiać. Warto zapytać co dziecko już wie, czy samo zna takie sytuacje, a może już o tym słyszało? Jako rodzice zaciekawiajmy się doświadczeniami dziecka, ale nie z poziomu “kontrolującego rodzica”, tylko takiego, który jest zainteresowany jego światem.
Bądźmy też dobrym przykładem, zwróćmy uwagę na to jak my korzystamy z internetu, jak publikujemy treści czy komentujemy te opublikowane. Jeśli sami będziemy prezentować postawę pełną szacunku i dbania o własne bezpieczeństwo, to jest to bardzo dobry początek.
Jak zidentyfikować, czy dziecko doświadcza hejtu?
Sygnały ostrzegawcze mówiące o tym, że nasze dziecko może doświadczać hejtu lub być w jakiejś trudnej relacji przez internet, mogą być bardzo różne. Dziecko czy nastolatek może mieć gorszy nastrój, stać się lękliwe, wycofane czy wręcz mieć depresyjny nastrój. Jako rodzice znamy nasze dzieci i każda zmiana zachowania, powinna być potraktowana jako zaproszenie do świata dziecka, do tego, aby się nim zainteresować. Czasem będzie tak, że dziecko nie będzie chciało mówić, postarajmy się jednak dawać mu sygnał, że jesteśmy, że w razie czego pomożemy i zaciekawiajmy się naszą pociechą.
Kiedy dziecko doświadcza hejtu, może czuć się winne, może odczuwać wstyd i próbować samemu sobie z tym poradzić. W takiej sytuacji może starać się ukrywać przed nami telefon, wyłączać jego ekran, kiedy wchodzimy do pokoju. Jednocześnie może nie móc oderwać się od sprawdzania powiadomień czy wiadomości. A kiedy zapytamy co się dzieje, możemy zauważyć jego zdenerwowania czy próbę uniknięcia tematu.
Również nauczyciel czy wychowawca może zauważyć sygnały ostrzegawcze np. wysoki stopień wycofania się z relacji rówieśniczych, nadmierna czujność wobec kolegów, a także unikanie szkoły. Dziecko, które doświadcza przemocy może przejawiać także brak apetytu, trudności w nauce, wahania nastroju, wyraźnie niższą aktywność grupową w stosunku do normy, którą jako rodzice czy nauczyciele obserwowaliśmy do tej pory.
Każdy przejaw zmiany w zachowaniu dziecka, wymaga uważności i rozmowy, być może nasze dziecko właśnie teraz potrzebuje pomocy.
Jak pomóc dziecku w radzeniu sobie z hejtem?
Kiedy dziecko doświadcza hejtu, bardzo ważne, aby nie bagatelizować problemu. Trzeba pokazać, że wierzymy dziecku w to, co mówi i docenić go, za to, że okazał nam zaufanie i podzielił się z nami tymi informacjami. Warto, abyśmy jako rodzice nie wpadli w panikę i nie podejmowali nagłych działań bez rozmowy z dzieckiem. Okażmy zrozumienie i empatię, jednocześnie powiedzmy też dziecku, że sytuację przemocy trzeba zatrzymać. Ustalmy z dzieckiem, jakie działania będziemy podejmować, jaka będzie jego rola w tych działaniach np. wspólna rozmowa z nauczycielem czy psychologiem szkolnym. Po doświadczeniu hejtu, dziecko może mieć obniżone poczucie własnej wartości, obniżony nastrój czy depresję. Warto zadbać o jego zdrowie psychiczne i poszukać wsparcia psychologicznego. Również dla nas, jako rodziców, sytuacja, że nasze dziecko doświadczyło hejtu, może być bardzo trudne. Często opiekunowie myślą, że ich dziecka to na pewno nie spotka. Dlatego jeśli pojawia się potrzeba, warto również zadbać o siebie, można porozmawiać z kimś bliskim, z innym rodzicem czy umówić się na konsultację rodzicielską (możliwe są też konsultacje online), na której omówimy swoje trudności czy obawy.
Co bardzo ważne, aby zatrzymać hejt, konieczna jest interwencja z zewnątrz. Dlatego tak ważne jest, aby nie zostawiać dziecka samego.
Jakie są skutki hejtu dla dzieci i młodzieży?
Skutki hejtu dla dzieci i młodzieży to przede wszystkim utrata poczucia własnej wartości, obniżony nastrój, poczucie wykluczenia czy osamotnienie. Doświadczenie przemocy w cyfrowym czy też w świecie realnym, wpływa na zdrowie psychiczne dzieci, co w konsekwencji może przełożyć się na ich dorosłe życie i to, w jaki sposób będą budować relacje z innymi ludźmi.
Jak hejt wpływa na zdrowie psychiczne dzieci?
Przede wszystkim dziecko może mieć trudności w relacjach, może być wycofane społecznie. Może także doświadczać epizodów depresyjnych czy wręcz może pojawić się ryzyko samookaleczeń czy myśli samobójczych. Hejtu nie można ignorować, bo jego skutki bywają bardzo bolesne.
Gdzie szukać pomocy w przypadku hejtu w szkole?
Aby zatrzymać hejt potrzebna jest reakcja, najlepiej ze strony osób dorosłych, które mogą wziąć odpowiedzialność za sprawę. Warto rozmawiać z dziećmi o tym, że jeśli doświadczają hejtu lub są jego świadkami, aby zgłaszały się do zaufanych dorosłych. To mogę być rodzice lub opiekunowie, czasem to mogą być to rodzice kolegi lub koleżanki, a czasem ulubiony nauczyciel.
Problem cyberprzemocy nie jest nowym zjawiskiem, więc często szkoły mają już swoje procedury reagowania i szybko mogą pomóc uczniowi oraz jego rodzicom. W zgodzie z dzieckiem warto zgłosić problem szkole i ustalić sposób interwencji w taki sposób, aby zatrzymać hejt i zapewnić dziecku bezpieczeństwo. Prawo oświatowe zobowiązuje szkołę do dbania o bezpieczeństwo uczniów, dlatego powiadomienie dyrekcji może być ważnym krokiem, w kierunku pomocy naszemu dziecku.
Kiedy warto zgłosić problem nauczycielowi lub opiekunowi?
Pierwszym krokiem jest rozmowa z dzieckiem na temat tego, co się dzieje, jak ono się czuję i czego potrzebuje. Dziecko może chcieć ukryć całą sprawę ze strachu przed nasileniem przemocy. Warto zwrócić wtedy uwagę, że przemoc nasila się, kiedy jest chroniona tajemnicą i dopiero jej ujawnienie może ją zatrzymać. Jakiekolwiek kroki zdecydujemy się podjąć, aby pomóc dziecku ważne, aby ono o tym wiedziało.
Jakie instytucje oferują wsparcie w walce z hejtem?
Przede wszystkim pierwszym kierunkiem jest szkoła, która ma prawo podejmować działania wobec uczniów, którzy dopuścili się hejtu czy przemocy rówieśniczej. Za zgodą rodziców może zastosować różne środki wychowawcze np. ostrzeżenie, nałożenie prac na rzecz szkoły czy zobowiązanie do przeprosin. Kolejną instytucją może być policja. Aby zgłosić sprawę na policję warto wcześniej zabezpieczyć dowody np. zachować wiadomości, zrobić screeny komentarzy etc. Jeśli szkoła nie podejmie odpowiednich działań, warto zgłosić sprawę do Kuratorium Oświaty lub do Rzecznika Praw Dziecka.
Kiedy warto skorzystać z pomocy psychologicznej?
O pomocy psychologicznej i wsparciu dziecka w ten sposób warto pomyśleć przede wszystkim wtedy, kiedy jego objawy nie ustępują lub kiedy się nasilają. Jeśli pomimo zatrzymania przemocy, dziecko nadal ma obniżony nastrój lub nie próbuje na nowo wejść w grupę rówieśniczą, warto się tym zaopiekować. Psycholog czy psychoterapeuta będzie rozmawiał z dzieckiem, sprawdzi czego potrzebuje i w tempie dziecka pomoże mu wrócić do równowagi.
Jak promować pozytywne zachowania wśród dzieci?
Dzieci uczą się przez obserwację. Jeśli rodzice oraz nauczyciele będą sami zachowywać się zarówno w świecie cyfrowym oraz w świecie realnym zgodnie z zasadami bezpieczeństwa oraz komunikacji opartej na szacunku, jest ogromna szansa, że właśnie tego dzieci się nauczą. Warto także doceniać dzieci, kiedy widzimy, że komunikują się właśnie w ten sposób, zauważać to i mówić o tym wprost. Często rodzice i nauczyciele zwracają uwagę na niewłaściwe zachowanie dzieci, co jest oczywiście bardzo ważne, jednak równie ważne jest zwracanie uwagi na to, co dzieci robią dobrze.
Jak rozmawiać z dzieckiem o własnej wartości?
Poczucie własnej wartości to coś co ma każdy człowiek i czasem może mieć się z nim dobrze, a czasem gorzej. Poczucie własnej wartości to również wszystko, co o sobie wiemy, zarówno te rzeczy, w których jesteśmy dobrzy, jak i te, których np. nie umiemy. Warto rozmawiać o tym z dzieckiem, podkreślając, że nie musi być we wszystkim najepsze, że to w porządku lubić grać w piłkę, ale niekoniecznie zdobywać puchary. To w porządku lubić jedne dzieci, a drugich nie, i to w porządku, że nie wszyscy nas lubią. To jeszcze nie oznacza, że jest się gorszym.
Jak edukować dzieci na temat mowy nienawiści?
Edukacja dzieci na temat mowy nienawiści czy hejtu, może przebiegać w bardzo różny sposób. Jeśli rodzice przeczytają ciekawy artykuł czy obejrzą film, mogą podzielić się swoimi refleksjami z dzieckiem i zapytać je co o tym myśli. Pomocne mogą być również książki o ludziach z całego świata, o tym, że mają swoją historię, są różni, ale nie gorsi.
Także szkoła ma szansą odegrać tu kluczową rolę, np. organizując dni europejskie, w trakcie których każda klasa może przygotować informacje na temat danego kraju. Może również zorganizować dni tolerancji dotyczące np. różnych religi, koloru skóry czy osób spod parasola LGBT+. Ważne, aby to dorośli pokazywali swoją otwartość i tolerancję, a także pokazywali jak reagować w przypadku mowy nienawiści i jakie mogą być jej konsekwencje dla osób, które jej doświadczają.
Podsumowanie
Hejt, mowa nienawiści czy jakakolwiek przemoc to zjawiska, na które zawsze trzeba reagować. Konieczne jest także pokazywanie dzieciom i młodzieży, jak można komunikować się inaczej, jak dbać o relacje z innymi ludźmi i gdzie szukać pomocy, jeśli komuś dzieje się krzywda. W ten sposób mamy szansę na to, aby nasz świat stawał się lepszy i aby było w nim mniej przemocy.
Alicja Niewęgłowska – psycholożka, trenerką umiejętności psychospołecznych, certyfikowana trenerka Familylab. W Ośrodku Moje Miejsce prowadzi konsultacje psychologiczne oraz warsztaty dla rodziców, wspierając ich w budowaniu uważnej, opartej na relacji komunikacji z dziećmi. W swojej pracy łączy wiedzę psychologiczną z empatią i doświadczeniem, pomagając dorosłym lepiej rozumieć potrzeby dzieci i siebie samych w roli rodzica.
Źródła:
- Materiały edukacyjne FDDS
- Nastolatki 3.0 Raport z ogólnopolskiego badania uczniów i rodziców, NASK – Państwowy Instytut Badawczy Warszawa 2023
- W sieci wyzwań. Sztuka wychowania w cyfrowym świecie, NASK – Państwowy Instytut Badawczy Warszawa 2025
