Jako mama syna, który potrzebuje wsparcia w rozwijaniu swoich umiejętności społecznych, wiem, jak ważne jest to, aby zapewnić mu odpowiednie narzędzia i metody do nauki. Trening umiejętności społecznych (TUS) okazał się dla nas strzałem w dziesiątkę, ponieważ oferuje strukturalne podejście do nauki nawiązywania i podtrzymywania relacji, rozwiązywania konfliktów oraz wyrażania emocji. Zauważyłam, że poprzez zabawę i interakcje z rówieśnikami, mój syn może rozwijać swoje zdolności komunikacyjne i empatię, co jest nieocenione dla jego przyszłości. Zastanawiam się jednak, jakie techniki są najbardziej skuteczne w naszym przypadku? Jakie wyzwania mogą nas czekać na tej drodze? I jak mogę mierzyć i śledzić postępy mojego dziecka w rozwoju społecznym?
Czym jest trening umiejętności społecznych – definicja TUS
Jako mama, która każdego dnia obserwuje swojego syna walczącego z wyzwaniami społecznymi, doceniam każdą formę wsparcia, jaką mogę mu zapewnić. Zajęcia TUS, czyli trening umiejętności społecznych, to dla nas światło w tunelu. Są to zajęcia grupowe, gdzie dzieci, jak i dorośli uczą się różnych sposobów funkcjonowania w społeczeństwie. Podczas zajęć poprzez modelowanie, odgrywanie ról czy generalizację, mój syn uczy się jak radzić sobie w różnych codziennych sytuacjach. Jest to dla niego cenna okazja, aby pojąć, jak umiejętnie regulować emocje i jak stosować praktyczne strategie radzenia sobie w interakcjach społecznych. Widzę, jak te umiejętności przekładają się na jego codzienne życie, dając mu większą pewność siebie w kontaktach z innymi.
Zajęcia TUS mój syn ma w ramach rewalidacji, na którą uczęszcza w szkole. Rewalidacja została mu przypisana na podstawie orzeczenia poradni psychologiczno-pedagogicznej. Dodatkowo szkoła w ramach zajęć dodatkowych organizuje podobne zajęcia, na które każdy może się zapisać. Dzięki TUS i tym dodatkowym zajęciom mój syn stał się otwartym na kontakty chłopcem, umiejącym nazwać uczucia i wypowiedzieć się na temat swoich problemów, umiejącym zaistnieć i poradzić sobie w grupie dzieci w swoim wieku i starszych.
Ponieważ nie jestem specjalistą w tym zakresie, do współpracy przy pisaniu tego artykulu zaprosiłam psycholożkę Annę Łubkowską, która prowadzi terapię psychologiczną dla dzieci i młodzieży w gabinecie Psycholodzy na Jutrzenki. Przeczytajcie poniżej najważniejsze informacje o treningu umiejętności społecznych przygotowane przez Panią Annę!
Etapy treningu umiejętności społecznych
Modelowanie
Jednym ze sposobów, który jest wykorzystywany na zajęciach, jest modelowanie. Jest to nic innego jak nauka poprzez obserwację i naśladownictwo. Obserwowanie i powtarzanie pożądanych zachowań może przynieść duże efekty. Do tego ćwiczenia wykorzystuje się różne scenki. Największy sukces jest wtedy, kiedy scenkami są sytuacje, które dziecko dobrze zna ze swojego, codziennego życia, a osoba która je prezentuje gra rówieśnika dziecka. Dziecku będzie też znacznie łatwiej, kiedy zobaczy, jak osoba przedstawiająca jakąś scenkę, używa różnych rekwizytów. Zwłaszcza, jeśli będą to przedmioty, które dzieci dobrze znają. Jeśli trener pokazując daną scenkę, powie, że ma na imię jak któreś z dzieci, to będzie im znacznie łatwiej się skupić i ją zrozumieć. Najlepiej, aby jedna scenka obejmowała tylko jeden problem. Podczas odgrywania scenki, pokazujemy tylko i wyłącznie w jaki sposób powinniśmy zachować się w danej sytuacji. Występuje tutaj duża swoboda. Nie trzeba pokazywać tylko samego działania. Pokazywanie możemy urozmaicić różnymi myślami, które podczas tej czynności by występowały. Ważne jest, aby podawać tylko pozytywne przykłady.
Odgrywanie ról
Po zaprezentowaniu przykładowej scenki dobrze by było, aby odegrał ją każdy z uczestników. Podczas przedstawiania, dziecko powinno samo odtworzyć każdy z kroków. Oczywiście jak dzieci zapomną któregoś kroku w trakcie, to nic się nie dzieje. Najważniejsze jest to, aby to ćwiczyć i utrwalać sobie właściwe zachowania w danej sytuacji. Jeśli ktoś nie chce brać udziału w tym ćwiczeniu i boi się występować przed innymi, można mu zaproponować coś innego. Bardzo ważne jest, aby każdy miał możliwość przećwiczenia i utrwalenia sobie właściwego zachowanie.
Informacja zwrotna
Kiedy każdy uczestnik skończy odgrywać scenkę, omawiamy dokładny jej przebieg. Istotne jest, aby informacja zwrotna była pozytywna. Zaangażowanie innych uczestników do wypowiedzi na temat tego co mówi dana osoba, będzie bardzo pomocne i cenne. Zwłaszcza jeśli będą to pozytywne oceny ze strony innych, bo dzięki nim, dziecko poczuje się pewniejsze siebie i zmotywowane do tego, żeby się nie bać mówić oraz będzie bardziej śmiałe wśród innych dzieci.
Generalizacja – transfer umiejętności
Ostatnia część to generalizacja, czyli wdrażanie nauczonych rzeczy w życiu codziennym. Dlatego etap generalizacji jest tutaj niezwykle potrzebny. Etap ten polega na częstym powtarzaniu scenki, bo dzięki temu dziecko zacznie automatycznie wykonywać właściwe zachowanie w danej sytuacji. Drugą ważną rzeczą, jest tutaj odtwarzanie scenki na różne sposoby. Dobrym przykładem byłoby ćwiczenie w parach z osobami, które nie uczęszczają na zajęcia TUS. Warto również zmieniać rekwizyty czy wygląd miejsca. Bardzo efektywne też będzie odgrywanie scenki w innym miejscu niż dotychczas. Dzięki temu, dziecko zobaczy i nauczy się tej konkretnej umiejętności w wielu sytuacjach społecznych.
Dla kogo są przeznaczone zajęcia TUS?
Bardzo często są przeznaczone one dla dzieci ze spektrum autyzmu, ale nie tylko. Na zajęcia TUS mogą przyjść też dzieci z różnymi trudnościami. Dzieci, które mają problem ze złością, nieśmiałością, z adhd czy dzieci zagrożone niedostosowaniem społecznym. Zajęcia z treningu umiejętności społecznych pomogą dzieciom, które mają trudności w komunikacji, w tym z wypowiadaniem się, rozumieniem drugiej osoby. Te zajęcia mogą również być dla dzieci, które mają problemy w nawiązywaniem relacji, z niską samooceną, trudnościami emocjonalnymi czy z asertywnością.
Ten ostatni przypadek to były problemy mojego syna, z którymi radzi sobie coraz lepiej, nawiązuje relacje i stara się być asertywny. Czasami jego wypowiedzi szokują mnie, bo nie spodziewam się tak dojrzałych określeń, typu: „mam do tego prawo”, „to nic złego, że”, „jestem w tym dobry”.
Nad czym się pracuje na zajęciach z treningu umiejętności społecznych?
Na zajęciach TUS pracuje się między innymi nad komunikacją, na którą składa się: efektywne słuchanie, jak reagować na to, co mówi druga osoba, oraz nauka zadawania pytań. Na treningu umiejętności społecznych rozwija się też umiejętności prospołeczne, takie jak: nawiązywanie kontaktu wzrokowego, nauka stawiania zdrowych granic, pomaganie innym. Myślę, że najważniejsza rzecz, której można się nauczyć podczas tych zajęć, to jak radzić sobie w sytuacjach trudnych. Uważam, że umiejętność powiedzenia NIE, kiedy czegoś nie chcemy czy kiedy nam się coś nie podoba, jest bardzo cenne. Tak samo jak umiejętność proszenia o pomoc. Podczas zajęć wspierana jest też sfera emocjonalna i umiejętność rozpoznawania czy nazywania emocji.
Jak wygląda przykładowy plan takich zajęć krok po kroku?
Podczas zajęć bardzo ważny jest stały plan. Zajęcia zawsze zaczynają się od powitania. Jeśli to są pierwsze zajęcia, wszyscy się sobie przedstawiają i grupa spisuje zasady, jakie będą panować podczas zajęć. Następnie każdy mówi jak się dziś czuje i co się działo u niego w ostatnim tygodniu. Jeśli ktoś nie chce się wypowiadać, to też jest jak najbardziej w porządku. Potem jest przedstawiony dzisiejszy temat zajęć i napisanie w punktach co będziemy dzisiaj robić. Dalej zaczyna się wprowadzenie do tematu, czyli na przykład rozmowa na temat asertywności ( zadawanie pytań, przykłady asertywności, dzielenie się doświadczeniami i emocjami z nią związanymi ). W następnej części zajęć są różnego rodzaju gry i zabawy związane z tematem zajęć. Przedostatnim punktem jest zabawa swobodna ( dzieci mogą korzystać z różnych gier, które są w sali ) i na sam koniec jest pożegnanie w postaci rundki. Każdy z uczestników mówi o tym co się dziś mu najbardziej podobało, a co najmniej, co by chciał zmienić i jak się czuje po skończonych zajęciach. Chciałabym podkreślić, że są różne rodzaje treningu umiejętności społecznych. Każde zajęcia mogą się od siebie różnić i być prowadzone w trochę inny sposób. To jest jeden z przykładów. Często pod koniec jest również relaksacja, która jest ważnym elementem tych zajęć, bo dzięki niej dzieci są o wiele bardziej wyciszone i uczą się skupienia na tu i teraz.
Bloki tematyczne
Trening TUS dzieli się na bloki tematyczne. Każdy z bloków skupia się na konkretnych umiejętnościach społecznych. Są to między innymi : komunikacja, która dotyczy komunikacji werbalnej i niewerbalnej, słuchanie aktywne oraz wyrażanie swoich myśli, uczuć. Drugi blok to wchodzenie w relacje. W tym bloku uczymy się w jaki sposób budować zdrowe relacje. Następnymi są: empatia, asertywność, współpraca, samoświadomość, radzenie sobie ze stresem oraz wzmocnienie poczucia własnej wartości. Skupienie się na jednym bloku i na umiejętnościach z nim związanymi pozwoli bardziej usystematyzować wiedzę.
Trening TUS dla dzieci – autoprezentacja
Zajęcia z treningu umiejętności społecznych uczą również autoprezentacji, czyli tego jak pokazać siebie w pozytywny sposób. Dzięki tej umiejętności dzieci będą pewniejsze siebie i będą umiały o wiele łatwiej nawiązywać relacje. Aspekty autoprezentacji, które się ćwiczy podczas treningu TUS, to między innymi umiejętność przedstawienia się, mowa ciała (zwrócenie uwagi na postawę ciała, gesty, mimikę) czy radzenie sobie z krytyką ( konstruktywne reagowanie na krytykę).
Co wpływa na efektywność TUS ?
Myślę, że to, co jest najważniejsze, to sprawdzenie najpierw, który program będzie najbardziej dostosowany do dziecka oraz czy trenerzy są odpowiednio doświadczeni i wykwalifikowani. Drugą rzeczą, jest zachęcanie dziecka do aktywnego udziału w zajęciach i ćwiczenie poza zajęciami. Trzecia, moim zdaniem bardzo kluczowa rzecz, to wspieranie dziecka w domu. Może przynieść to wtedy ogromne rezultaty. W tym punkcie bardzo cenna jest współpraca z trenerem, w celu bycia na bieżąco i rozmowy, jeśli pojawi się jakaś trudna sytuacja. Ważna jest również: motywacja dziecka do pracy, danie przestrzeni do praktykowania nabytej wiedzy w domu, wzmocnienia pozytywne są również niezwykle ważne i pomocne. Dzięki nim dziecko będzie zmotywowane do dalszej pracy. Rolą rodziców w treningu umiejętności społecznych, jest wspieranie dziecka pod kątem emocjonalnym i skupienie się na tym czego obecnie potrzebuje, jakie ma odczucia związane z zajęciami, są kolejnymi ważnymi aspektami i bardzo pozytywnie mogą wpłynąć na skuteczność zajęć TUS.
Jak długo powinno się chodzić na zajęcia TUS i ile trwają zajęcia ?
Wszystko jest sprawą indywidualną, bo każdy uczestnik przychodzi na zajęcia z innymi trudnościami i czegoś innego potrzebuje. Jedni mogą się też nauczyć różnych umiejętności znacznie szybciej niż inni. Mówi się jednak, że potrzeba minimum osiem tygodni, żeby zajęcia dały trwały efekt. Czas trwania pojedynczych zajęć TUS to od 45 minut do 90. To wszystko zależy od tego, ile dziecko ma lat. Najlepiej chodzić na zajęcia przynajmniej raz w tygodniu. W przypadku mniejszych dzieci grupa powinna mieć od 4-6 osób, a starsza 8-10.
Tekst powstał we współpracy z:
Anna Łubkowska – psycholog, absolwentka SWPS. Specjalizuje się w pracy z osobami neuroróżnorodnymi oraz ze sportowcami. Przyjmuje osoby dorosłe oraz dzieci powyżej 6 roku życia w gabinecie Psycholodzy na Jutrzenki.
